Rubriek: De mens achter de migrant (2)

De mens achter de migrant is een reeks verhalen uit de dagelijkse praktijk van een advocatenkantoor gespecialiseerd in migratierecht, opgetekend door Gijs Schabbink, masterstudent publieke geschiedenis. Hieronder volgt het tweede verhaal in deze serie met een zelfstandig kunstenaar in de hoofdrol. Dit verhaal is gebaseerd op een echte zaak en wordt gepubliceerd met toestemming van cliënten.

Muziek gaat over grenzen

Borys groeide op in Koejbysjev, een ‘gesloten stad’ in de Russische Socialistische Federatieve Sovjetrepubliek. Tegenwoordig heet deze stad Samara. De stad aan de oevers van de Wolga was de thuisbasis van een groot deel van de militaire luchtvaart- en raketindustrie van de Sovjet-Unie. Om deze staatsgeheimen te beschermen, was Koejbysjev afgesloten voor buitenlanders. Bovendien werd in Koejbysjev, net als elke Sovjetstad, geleefd onder de onzichtbare aanwezigheid van de KGB. In deze tijd werd dat gekenmerkt door een systeem van uitgebreide controle dat mensen over het algemeen toestond een gewoon leven te leiden, mits ze de politieke orde niet openlijk in twijfel trokken.

Een blinde solfège-leraar maakte bijzondere indruk op Borys. Met behulp van zelfgemaakte radio’s luisterde hij naar Britse, Amerikaanse en West-Duitse zenders. Hoewel hij hoogstwaarschijnlijk bij de autoriteiten bekend was, deelde hij de afwijkende geluiden met zijn leerlingen. ‘He was really very brave,’ herinnert Borys zich: ‘Something about truth. Something about the real situation.’

Vanwege zijn muzikale talent werd Borys toegelaten tot het prestigieuze Conservatorium van Moskou, waar hij mocht spelen tussen de crème de la crème van de Sovjetmuzikanten. Er werd echter niet alleen muziek onderwezen; studenten werden streng gecontroleerd en ondergedompeld in de staatsideologie. Borys noemt het een ‘kathedraal van het marxisme-leninisme’ als hij terugkijkt op de vele uren ideologische theorie die hij naast muziektheorie moest doorstaan. Hoewel hij ideologische vakken moest volgen als bewijs van loyaliteit aan het regime, zag Borys het als een prijs die betaald moest worden om het werk te kunnen doen dat zin gaf aan zijn leven. Bovendien boden de scholen, binnen de beperkingen van het Sovjetsysteem, toegang tot opmerkelijke docenten en culturele ervaringen. Hij ontmoette zijn toekomstige vrouw Tatiana en samen woonden ze vele interessante lezingen bij en genoten ze van de privileges die het studentenleven, ondanks de staatsrepressie en indoctrinatie, relatief vrij maakte. Dit zorgt ervoor dat Borys relatief positief terugkijkt op deze periode. Toch erkent hij ook dat het leven in de jaren zeventig en tachtig gekenmerkt werd door voortdurende tekorten en beperkte vrijheid, wat neerkwam op veel wachtrijen, een deprimerende sociale omgeving en wijdverspreid alcoholisme.

 Na het afronden van hun studie gingen Borys en Tatiana aan de slag als concertpianisten en docenten. In 1986 werkte Tatiana in Kyiv, terwijl Borys zijn assistentschap in Moskou afrondde, toen de kernramp in Tsjernobyl opnieuw de tekortkomingen van het systeem blootlegde en het belang van de waarheid pijnlijk duidelijk maakte. Enkele dagen na de explosie gingen de massale vieringen van de overwinning in de ‘Grote Patriottische Oorlog’ gewoon door. Terwijl de staat de gevaren van straling bagatelliseerde, marcheerden jonge pioniers door de straten, zwaaiend met rode vlaggen. Borys, die via contacten op de universiteit wist dat de situatie ernstiger was, haalde Tatiana over om Kyiv te verlaten om haar tegen straling te beschermen. Ze verbleef nog een klein jaar in zijn geboortestad voordat ze terugkeerde, omdat ze het contrast tussen de bruisende hoofdstad van Oekraïne en de meer gereguleerde sfeer van een gesloten Russische stad niet trok. Borys zelf keerde na zijn studie nooit meer definitief terug naar Koejbysjev.

De val van het IJzeren Gordijn bracht nieuwe kansen met zich mee. Voor Borys en Tatiana betekende dit bovenal artistieke vrijheid: spelen met internationale muzikanten, deelnemen aan festivals en reizen. Tijdens de mislukte staatsgreep van 1991, een laatste wanhopige poging om de oude Sovjet-Unie in stand te houden, bevond Borys zich bij de Niagara-watervallen. Hij was in de Verenigde Staten voor een muziekwedstrijd. De staatsgreep mislukte en hun wereld bleef open.

Oekraïne bleef hun thuisbasis. Daar zagen ze hoe jonge talenten niet langer automatisch naar Moskou of Sint-Petersburg trokken, maar bleven. Maar de eerste jaren van de onafhankelijkheid waren ook zwaar: het nieuwe kapitalistische systeem bracht chaos en criminaliteit met zich mee. ‘Pak wat je pakken kunt’ werd het motto van die tijd. Een vriend van Borys, een hoornspeler, werd vermoord voor vijftig dollar. Tegelijkertijd ontstond er meer vrijheid in het onderwijs, in het denken en in de muziek. Terwijl Oekraïne en Rusland zich ontwikkelden tot afzonderlijke staten, elk met hun eigen taal, leiders (sommigen autoritair, anderen niet) en historische aanspraken, leefden Borys en Tatiana steeds meer als wereldburgers. Hun blik was gericht op het Westen: Italië, de Verenigde Staten, Nederland, waar de muziek hen ook bracht. Borys, geboren in Rusland en die nooit vloeiend Oekraïens had gesproken, kreeg in 2020 de titel ‘Ereartiest van Oekraïne’ toegekend. Muziek bleek sterker dan grenzen.

 Hun dochter Anna groeide uit tot een van de grootste concertpianisten en vestigde zich in Nederland. Hier richtte ze de Davisbündler Academie op, een opleidingscentrum voor jong muzikaal talent. Haar ouders sloten zich aan als docenten. Zo kwamen Borys en Tatiana in 2021 naar Nederland, een jaar voor de grootschalige Russische invasie van Oekraïne. In de periode die volgde, traden velen in hun voetsporen, terwijl anderen achterbleven in de oorlog.

Het verhaal van Borys en Tatiana laat zien dat een migrant nooit alleen een migrant is, iemand die vlucht of elders zijn geluk zoekt. Achter dat etiket schuilt een leven vol ervaringen, overtuigingen en talent. Ook in een staat met een monopolie op de waarheid hebben Borys en Tatiana hun eigen weg gevonden, hun eigen waarheid. Ze vonden die in de muziek, die grenzen overschrijdt en mensen met elkaar verbindt.

Zelfstandig kunstenaar

Draagt uw werk als creatieve freelancer bij aan de Nederlandse kunst-en cultuursector? Dan komt u mogelijk in aanmerking voor een verblijfsvergunning als zelfstandig kunstenaar. De IND beoordeelt uw aanvraag in overleg met het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. De behandeling van de aanvraag kan 6 tot 9 maanden duren. In deze periode mag u niet meteen werken. 

De vergunning wordt in eerste instantie verleend voor een periode van twee jaar en kan met vijf jaar worden verlengd, als u actief blijft werken als zelfstandig kunstenaar, voldoet aan de inkomenseisen, geen beroep doet op sociale voorzieningen en geen strafblad heeft. Met deze vergunning mag u uitsluitend als freelancer werken. Voor andere vormen van arbeid is een afzonderlijke werkvergunning vereist.

Wilt u advies over de verblijfsvergunning als zelfstandig kunstenaar? Neem dan gerust contact met ons op.